Zamarznięte morze Bałtyckie – kiedy występuje i jak powstaje?
Współcześnie zamarznięte morze Bałtyckie oznacza najczęściej lód w zatokach, portach i płytkich wodach przybrzeżnych, a nie zwartą pokrywę na całym akwenie. Bałtyk sprzyja zlodzeniu dzięki niskiemu zasoleniu i niewielkiej głębokości, jednak całkowite zalodzenie morza jest dziś bardzo rzadkie. W przeszłości, podczas wyjątkowo surowych zim, lód stawał się drogą transportu, a nawet miejscem działania karczm i przemarszu wojsk.
Jak wygląda zamarzanie Bałtyku?
Pierwszy lód pojawia się zwykle w zatokach, przy ujściach rzek, w portach i na płyciznach. Takie miejsca szybciej tracą ciepło, a osłonięcie przed falami pozwala kry utrzymać się dłużej. Na otwartym morzu wiatr, fale i prądy rozbijają świeżo powstały lód, dlatego powierzchnia Bałtyku pozostaje tam często wolna od zwartej pokrywy.
Nie każda lodowa forma oznacza więc zamarznięte morze. Kra to odłamki lodu przemieszczające się po wodzie, natomiast lód stały tworzy bardziej ciągłą powierzchnię przy brzegu. Podczas odwilży lub silnego wiatru kawałki kry mogą zostać zepchnięte ku lądowi i na siebie nachodzić. Powstają wtedy torosy, czyli spiętrzenia przypominające niewielkie lodowe góry.
Dlaczego Bałtyk zamarza łatwiej niż otwarty ocean?
Najważniejszym czynnikiem jest zasolenie. Średnie zasolenie Bałtyku wynosi około 7 promili, podczas gdy w oceanach sięga średnio około 35 promili. Do morza spływa wiele rzek słodkowodnych, a wymiana z wodami Morza Północnego jest ograniczona przez cieśniny duńskie. Im mniej soli zawiera woda, tym wyższa jest jej temperatura zamarzania. Dla wód Bałtyku przyjmuje się wartość około –0,7°C, choć dokładny próg zależy od lokalnego zasolenia.
| Cecha | Morze Bałtyckie | Otwarty ocean |
|---|---|---|
| Zasolenie | Około 7‰, miejscami mniej przy ujściach rzek | Około 35‰ |
| Głębokość | Morze stosunkowo płytkie, z rozległymi zatokami i płyciznami | Zwykle znacznie większa, z mniejszą powierzchnią płytkich wód przybrzeżnych |
| Podatność na zlodzenie | Duża w zatokach, zalewach i strefie przybrzeżnej | Mała na otwartych, głębokich akwenach |
Znaczenie ma także głębokość. Płytka woda szybciej oddaje ciepło atmosferze, zwłaszcza podczas długotrwałego mrozu. W zatokach i zalewach działa jeszcze jeden czynnik – ograniczone falowanie. Gdy przez kilkanaście dni utrzymuje się silny mróz, a wiatr nie powoduje dużej pracy wody, lód może stopniowo grubieć i tworzyć zwartą pokrywę.
Do rozległego zlodzenia potrzebny jest jednak cały zestaw warunków: długotrwała temperatura powietrza wyraźnie poniżej zera, niska temperatura wody, spokojna pogoda oraz brak silnych sztormów. Na północnych krańcach Bałtyku, zwłaszcza w Zatoce Botnickiej i na wschodzie Zatoki Fińskiej, gruba pokrywa lodowa pojawia się znacznie częściej niż przy polskim wybrzeżu.
Kiedy Bałtyk zamarzał na dużą skalę?
Najwięcej opisów rozległego zlodzenia pochodzi z okresu małej epoki lodowej, obejmującej w przybliżeniu XVI–XVIII wiek. Klimat Europy był wtedy chłodniejszy, a wyjątkowo ostre zimy występowały częściej niż obecnie. Dawne przekazy trzeba czytać ostrożnie, ponieważ kronikarze nie dysponowali pomiarami i czasem mogli używać obrazowego języka. Powtarzające się relacje pokazują jednak, że zamarzanie zatok, cieśnin i dużych fragmentów Bałtyku rzeczywiście się zdarzało.
Najciekawsze przykłady związane z lodem na Bałtyku i jego cieśninach obejmują:
- 1323 rok – kroniki lubelskie? Nie, źródła związane z Lubeką wspominają o przeprawach po zamarzniętym morzu, a także o gospodach i szynkach dla podróżnych. Relacja mogła dotyczyć bardzo rozległego zlodzenia, ale szczegóły nie są dziś możliwe do odtworzenia z dokładnością pomiarową.
- Olaus Magnus – szwedzki kronikarz i kartograf opisywał podróże po lodzie oraz karczmy dla kupców i podróżnych. Na jego mapie Carta Marina z 1539 roku przedstawiono sceny związane z zimowym transportem, choć nie każdy szczegół należy traktować jako dokumentację konkretnego obiektu.
- 1658 rok – Karol X Gustaw przeprowadził około 12 tysięcy żołnierzy wraz z artylerią i taborem przez zamarznięte cieśniny Wielki i Mały Bełt. Lód umożliwił Szwedom niespodziewany atak na Danię.
- Zima 1708/1709 – wyjątkowo silne mrozy skujły znaczną część Bałtyku. W Zatoce Gdańskiej lód utrzymywał się do późnej wiosny, co opóźniło żeglugę i dostawy. Następujący po mroźnej zimie nieurodzaj przyczynił się do głodu, a później także do epidemii.
- Zima 1946/1947 – doszło do ostatniego niemal całkowitego zalodzenia Bałtyku. Lód poważnie ograniczył pracę portów, a w rejonie polskiego wybrzeża miejscami miał ponad pół metra grubości.
W dawnych warunkach lód nie był wyłącznie przeszkodą. Jeżeli utrzymywał się długo i był wystarczająco gruby, wykorzystywano go do transportu sań, koni oraz ładunków. Zamarznięte zatoki mogły łączyć miejscowości szybciej niż lądowe drogi. Stąd opowieści o karczmach ustawianych na lodzie – miejscach odpoczynku dla kupców i podróżnych. Ich istnienie jest poświadczane w dawnych opisach, choć skala i dokładna lokalizacja takich obiektów pozostają częściowo niepewne.
Rozległe zlodzenia występowały także później. Zima 1986/1987 przyniosła bardzo trudne warunki w Zatoce Puckiej oraz na Zalewach Wiślanym i Szczecińskim. Nie oznaczało to jednak powrotu do sytuacji, w której cała polska część Bałtyku tworzyłaby bezpieczną, jednolitą taflę.
Czy można wejść na zamarznięty Bałtyk?
Nie należy traktować lodu morskiego jak lodu na jeziorze. Jego grubość może zmieniać się na krótkim odcinku, a pod powierzchnią działają prądy i ruch wody. Lód może pękać podczas odwilży, zostać przesunięty przez wiatr albo rozdzielić się na pola kry. Szczególnie niebezpieczne są granice między lodem stałym a otwartą wodą oraz torosy, które wyglądają stabilnie, lecz często tworzą nieregularną i osłabioną konstrukcję.
Sam mróz nie daje gwarancji bezpieczeństwa. Liczą się także wiatr, falowanie, zasolenie, prądy i lokalna głębokość. Informacje o stanie lodu publikowane przez IMGW służą do oceny warunków żeglugowych i nie są zaproszeniem do pieszych wypraw. W razie załamania lodu pod człowiekiem nie wolno zbliżać się do krawędzi ani próbować samodzielnie prowadzić ryzykownej akcji. Należy natychmiast wezwać służby ratownictwa morskiego i przekazać dokładną lokalizację.
Dlaczego całkowite zamarznięcie jest dziś rzadkie?
Bałtyk nadal może zamarzać, zwłaszcza w północnych zatokach i płytkich strefach brzegowych. W polskiej części morza pełne zalodzenie pozostaje jednak zjawiskiem wyjątkowym. Współczesne zimy są na ogół łagodniejsze niż podczas najbardziej chłodnych epizodów historycznych, a nawet krótka odwilż lub silny sztorm może przerwać narastanie pokrywy.
Dlatego zdjęcia skutej lodem Zatoki Puckiej, Zalewu Wiślanego czy portów nie świadczą jeszcze o całkowitym zamarznięciu Bałtyku. Pokazują raczej, że przy sprzyjającym układzie temperatury, zasolenia, głębokości i pogody morze potrafi szybko zmienić wygląd. Dawne zimy przypominają przy tym, że zlodzenie było niegdyś częścią transportu i działań wojennych, ale nigdy nie przestawało być zjawiskiem wymagającym ostrożności.
